www.mazanchess.ir

در شطرنج بهتر است حمله کنیم یادفاع؟کدام زیباتر یا کدام مناسب تر است ؟این سوالاتی است که اغلب بازیکنان از خود می کنند.پاسخ آن به روحیه، منش ،استعداد و عوامل بسیاری بستگی دارد .ظاهرا کسانی که بعدا بازی را برزسی می کنند، به هنر دفاع ارج می نهند .اما اغلب دوستداران شطرنج با شنیدن نام بازیکنان حمله ای، مانند آندرسن ،مورفی، آلخین ،کرس ،برونشتین و تال بیشتر به هیجان می آیند بازیهای ترکیبی و پر از قربانی که نمایانگر قدرت تحلیل این استادان به نام است.معاصران و آیندگان را به یک اندازه مسحور می کند به عقیده ی نیمزویچ در تاریخ شطرنج تعداد مدافعان بزرگ نظیر اشتاینیتز و لاسکر که شهرتی داشته باشند زیاد نیست .

نام دیگر مدافعان نظیر برن دوراس و... فقط در خاطره ی متخصصان زنده مانده است .یکی دیگر از خصوصیات بازیکنان حمله ای ،این است که با ظهور آنها در دنیای شطرنج صحبت از آغاز شدن عصر جدیدی در شطرنج به میان می آید.

نمونه ی بر جسته آن اوج گیری شهاب گونه ی استاد بزرگ تال است. بازیکنان حمله ای بر تک تک بازیکنان شطرنج تاثیر انکار ناپذیری دارند. البته دوران ساز بودن بازیکنان حمله ای ،چندان صادق نیست. نیز پیشینیان و معاصرانی را د ارد که به همان سبک بازی می کردند و بازی می کنند.

اگر چه از نظر زیبایی شناسی بازیهای حمله ای تاثیر بیشتری بر دیگزان دارد ولی یک حمله موقعی می تواند دیگران را تحت تاثیر قرار دهد که در مقابل دفاعی جانانه موثر واقع شده باشد.در حقیقت حمله و دفاع-اصولا در وسط بازی-دو جز جدایی ناپذیر از محتوای عوامل استراتژ یکی هستندکه به هیچ وجه نمی توان آنها را از یکدیگر جدا کرد.استاد بزرگ کورچنوی ،یکی از بزرگترین متخصصان هنر دفاع می گوید:"معمولا به دفاع چندان توجه نمی شود و فقط تعداد کمی هستند که به آن عشق می ورزند".او اضافه می کند :"در تاریخ شطرنج کم نبودند بازیکنان دفاعی که در حمله نیز به درجات عالی رسیدند.فکر کنید اگر بازیکنی بتواند خوب حمله کند اما سطح دفاع پایین باشد چه اتفاقی می افتد؟در چنین حالت، حمله چه ارزشی می تواند داشته باشد؟آیا یک حمله می تواند اصولا زیبا باشد؟در حالی که فقط مهاجم از قدرت بالایی بر خوردار است؟بازی های واقعا هنر مندانه تنها موقعی به ظهور می رسند که حمله ای زیرکانه با دفاع خلاقانه برخورد کند".

البته حمله و دفاع فقط از دیدگاه تاثیر زیباشناسانه شان نیست که با هم مقایسه می شوند.بیشتر به این سوال بر می گردد که کدامیک مناسبتر یا مفید تر است.و از سوی دیگر کدام سهلتر یا دشوارتر است.از این دیدگاه نیز پاسخ به آن به خلقیات، تمایلات و سلیقه ی بازیکن بستگی داشته باشد.مطمئنا تعداد زیادی خود را بازیکن حمله ای می شناسند.فرد رینفیلد نویسنده ی امریکایی که اخیرا فوت کرده است در کتابش در باره ی دفاع نوشت :"ما حمله می کنیم چون به حمله عشق می ورزیم ما از خودمان دفاع می کنیم فقط موقعی که ضرورت آن را احساس کرده باشیم."

اصولا به چیزهایی که علاقه داریم بیشتر می پردازیم تا به چیز هایی که ضرورت دارد.طرفداران حمله اغلب می گویند "با صرفا دفاع هیچکس برنده نمی شود!" دفاع به عبارت دیگر حمله، اغلب فقط به اعاده تعادل بازی منجر می شود .اگر دفاع ،با ضد حمله دنبال نشود بازی مساوی می شود.بدیهی است که بازیکن می تواند از بازیهای مساوی که در آنها خوب جنگیده است احساس غرور کند، به علاوه کسب نیم امتیاز در یک بازی قهرمانی ،بدون شک بهتر از نداشتن امتیاز است.با وجود این اغلب بازیکنان، دفاع را به نوعی غیر فعال بودن نسبت می دهند چرا که این مهاجم است که جریان و رویداد بازی را تعیین می کند.مدافع باید حرکات و طرحهای دفاعی خود را با بازی مهاجم تطبیق دهد.مهاجم-ظاهرا_ حق انتخاب دارد.در حالی که این ضرورت است که به مدافع، ادامه بازی را دیکته می کند.از این رو مهاجم از نظر روانی در موقعیت مناسب تری قرار دارد.او اطمینان دارد به زودی برتری خود را به ثمر خواهد رساند،او خوش بین است ،در جریان بازی قوه تخیل او تحریک می شود و به امکانات ترکیبی قوت می بخشد.در مقابل مدافع ،با آگاهی از وضعیت دشوار خود ،با چشم انداز شکست، روحیه خود را می بازد.تهدیدات فزاینده ی حریف بر نیروی مقاومت او چیره می شود.او نمی تواند به خوبی یا برای مدت طولانی تمرکز حواس داشته باشد،حوصله اش به سر می رود،اعتقادش را به قابل حفظ بودن وضعیت از دست می دهد ،مرتکب اشتباه می شود و بازی را می بازد.به این دلیل است که اغلب بازیکنان –از استاد بزرگ گرفته تا بازیکنانی که برای تفریح بازی می کنند-دفاع را مشکلتر از حمله می دانند.برای یک دفاع موفق به ویژگیهی مختلف استقامت ،،شکیبایی سرسختی، تدبیر ،تمرکز حواس بی وقفه و..... نیاز است که وجود آنها در بازیکنان نادر است و کسب آنها مشکلتر از مهارتهایی است که برای مهاجم لازم است.دید ترکیبی، مهارتی است که معمولا در جوانی توسعه می یابد.این توانایی یک عامل مهم و شاید مهمترین عنصر در تواناییهای شطرنجی است.از این رو شاید عجیب نباشد که بازیکنان در سنین مختلف بر آورد متفاوتی از حمله و دفاع داشته باشند.شطرنجبازان جوان شیفته ی حمله هستند.در بازیهای خود به حمله بی مهابا و اغلب یک سویه دست می زنند اما موقعی که حریف حمله می کند دچار سر در گمی می شوند و شکیبایی خود را از دست می دهند.ودر مقابل، بازیکنان مسن بازیهای مدافعان بزرگ شطرنج را مطالعه می کنند.در بازیهای تهاجمی دیگران به به دنبال راههای دفاعی مناسبتر می گردند.در بازیهای خودشان اغلب از وضعیتی آرام با برتری مختصر راضی هستند.معمول است-و امروز دیگر قابل اغماض نیست-بازیکنانی که در دوران جوانی حمله ای بوده اند ،به مرور دانش خود را تکمیل کنند.و از هنر بازی پوزیسیونی و دفاع ،بیشتر و بهتر بهره می گیرند.بازیکنان برتر عصر ما، به طور کلی هنرمندان دارای انعطافندکه در جمیع جنبه ها مهارت دارند.یک سویه بودن ،مانع دستیابی به موفقیت است.از این رو عجیب نیست که استاد بزرگ کرس، یکی از بزرگترین بازیکنان حمله ای و محبوب اکثر شطرنجبازان، رساله ای در مورد دفاع در وضعیتهای دشوار می نویسد.وبا آن، در چگونگی کسب مهارتهای بازی پوزیسیونی و تکنیک آخر بازی و تکمیل دانش دفاع، بهترین نمونه را به بازیکنان حمله ای جوان ارائه می کند.در مجموعه تدارکاتی او همه نوع سلاح را می توان مشاهده کرد.برای روشن شدن مطلب باید متذکر شد که از نظر درک امروزه از شطرنج، حمله به هر قیمت ممکن، دیگر طرفدار ندارد.بلکه به جای آن باید برای کسب ابتکار عمل تلاش کرد.ابتکار عمل باید جریان بازی را تعیین کند و حریف را به موضع دفاعی بیندازد.به عبارت دیگر ابتکار عمل می تواند به معنای این باشد که نباید به حریف اجازه حمله داد و از همان شروع، بازی را طوری اداره کرد که حریف به سرعت به امکانات تاکتیکی و در نهایت به وضعیت پیچیده و مبهم دست نیابد.به این معنا ،این اقدامات پیشگیرانه اصلا غیر فعال نیستند و با اصل ابتکار عمل مطابقت دارند.اما شکی نیست که اصطلاح ابتکار عمل، با حمله و فعالیت پیوند دارد نه با دفاع.

روند گسترش تواناییهای شطرنج در بازیکنان جوان با حمله شروع و مرحله به مرحله به کمال می رسد.تاریخ شطرنج نیز تقریبا همین مسیر را طی کرده است.در دوران حماسی ،شطرنج یعنی تا آخر قرن گذشته ،به عبارتی دیگر تا اوج گیری اشتاینیتز، شطرنج رومانتیک بر دنیای شطرنج حکم می راند..در آغاز نبرد شطرنج با ویژگی تقریبا قرون وسطایی نبرد "شوالیه گری" مشخص می شد.برای حمله تدارک دیده نمی شد،کسی به تهدیدها توجه نمی کرد و به فکر امنیت شاه خود نبود.اغلب و با اشتیاق پیاده و سوار به طور یکسان برای ایجاد پیچیدگی قربانی می شدند.پذیرفتن قربانی تقریبا الزامی تلقی و ساده کردن بازی به مثابه اقدامی ننگ آور محسوب می شد.از عقل سلیم و منطق در بازی استفاده نمی شد.بلکه تخیل اوج گیرنده بود که بر صحنه نبرد جولان می داد.به علت بی اعتنایی و یا سطح پایین دفاع، حمله ها و ترکیبهای اعجاب آوری بروز می کرد.تصور می شد که این ترکیبها از تفکر نوابغ شطرنج سرچشمه می گیرند و به وضعیت به وجود آمده در صحنه ،و نقاط ضعف ایجاد شده و ستونهای باز که دو دستی تقدیم مهاجم می شد و کار او را آسان می کرد توجهی نمی شد.قهرمان بلامنازع این دوران آدولف آندرسن بود، فاتح نخستین مسابقه ی بین المللی1851 در لندن. باتوجه به این فتوحات، صاحب نظران آن دوران ،ترکیبهای رومانتیک را شیوه ی عالی تری به حساب می آوردند تا آرایش پوزیسیونی و آرامی که پس از ظهورفیلیدور بر صحنه ی رقابتها سلیه افکنده بود.و به وسیله ی استانتون انگلیسی نمایندگی می شد.

آندرسن توسط مورفی از اریکه ی قدرت به زیر کشیده شد.این جوان امریکایی نیز یک بازیکن حمله ای بود، ولی مرحله ی پیشرفته تری را از سبک حمله ای تجسم می بخشید.در حمله های او دیگر از تخیلات مهار نشدنی و ماجراجوییها یا خوش شانسی خبری نبود.به طوری که از بازیهای مورفی استنباط می شود ،او در مدت کوتاه زندگی قهرمانی خود ،به اصول استرتژ یکی که حتی امروزه نیز اعتبار خود را حفظ کرده اند دست یافته بود.او معنی برتری های کوچک پوزیسیونی ،را می دانست.چرا که تجمع این نیروها دیر یا زود به تفوق نیرو منجر می شود که به نوبه ی خود زدن ترکیب را ممکن می سازد.بازیکنی که برتری دارد باید حمله کند.طرف دیگر که دارای نقطه ضعف است باید دفاع کند.مدافع باید کوشش کند که گریبان خود را از مهمترین نقاط ضعف خود، قبل از اینکه وضعیت بحرانی شود برهاند.هنگام دفاع باید به اصل اقتصاد توجه داشت ،یعنی اینکه باید کمترین امتیاز ممکن را به حریف داد.به این صورت که تا آنجا که ممکن است از نیرو و زمان کمتری برای مقابله با تهدیدهای حریف استفاده کرد.اگر مدافع با این روش خود را با رویدادهای وضعیت وفق دهد و از منطق دفاع به درستی استفاده کند دلیل ندارد که دچار نا امیدی شود بلکه می تواند امیدوار باشد که حملات حریف را عقیم بگذارد.در اینجا ما فرصت آن را نداریم که به تفصیل به تئوری انقلابی اشتاینیتز بپردازیم.پر افتخارترین تحلیل گر آموزشهای او و کسی که بعد از او به مقام قهرمانی جهان نایل آمد ،دکتر لاسکر بود.او و بسیاری دیگر –در درجه اول دکتر تاراش و همین طور همه ی شطرنجبازان قرن بیستم-از طرفداران تعالیم اشتاینیتز بودند.نمایندگان مکتب شطرنج شوروی با عناصر مهم نو ،به نظرات اشتاینیتز غنا بخشیدند.تعالیم اشتاینیتز به نگرش ماتریالیستی نزدیک است چرا که با مناسبات نیروها بر صحنه آغاز می شدند.در بین این اصول استرتژیک می توان از برتری گسترشی و کسب توفق در مرکز نام برد.رقبای او که اغلب انگلیسی بودند و گرایش رومانتیک داشتند، در مقابل سبک تهاجمی او که بر اصول استراتژیکی محکمی استوار بود تاب مقاومت نداشتند و نمی توانستند از استراتژی دفاعی مناسب استفاده کنند.

جلوس اشتاینیتز ،نخستین قهرمان شطرنج بر ایکه ی قهرمانی، به صورت نقطه عطفی در مطالعات مربوط به حمله و دفاع در آمد.او بازیهای با شکوه طرفداران سبکهای ترکیبی و رومانتیک را با دقت مطالعه کرد و در نهایت به این نتیجه رسید که که در آنها اغلب حمله ،صرفا به دلیل ضعف در دفاع موفق بوده است.اشتاینیتز بازی شطرنج را نتیجه مناسبات نبرد به وجود آمده در صحنه می دانست نه بر آیند قدرت تخیل بازیکنان.و با این برداشت اشتاینیتز دفاع را به عاملی ارزنده در نبرد ارتقا داد.اگر برای مهاجم در منطقه ی درگیری و در لحظه ی تعیین کننده تفوق نیرو به وجود نیاید،از دست قوه تخیل اعجاب بر انگیز هم کاری ساخته نخواهد بود.با جمع بندی سبک پوزیسیونی و استرتژی دفاع، اشتاینیتز توانست شطرنج مدرن را پی ریزی کند.

یکی از شناختهای مهم اشتاینیتز این بود که تنها حمله ای به نتیجه ی مطلوب می رسد که مهاجم دارای برتری باشد.این برتری می تواند کوتاه مدت یا دائمی باشد.این برتری می تواند کوتاه مدت یا دائمی باشد.تحرک بیشتر مهره ها ممکن است طی چند حرکت محو شود.اما ساختار پیاده ای حاوی خانه های قوی و ضعیف از تداوم بیشتری برخوردارند.در جستجوی این برتریها اشتاینیتز، دفاع شانه به شانه ی حمله ،توسعه یافت و بازیکنان زمان ما باید به همان گونه که از شناخت نقش ماتها یا مضامین ترکیبی بهره می گیرند،تکنیک و شیوه های دفاع را نیز بیاموزند.

مترجم:استاد عزیزالله صالحی مقدم

ادامه دارد..............